Þorláksmessa og Þorláksbiblía

Silvia Hufnagel 

23. desember 2021

Í dag er Þorláksmessu fagnað á Íslandi. Þorlákur Þórhallsson fæddist að Hlíðarenda í Fljótshlíð árið 1133, vígðist til prests 1152 en sigldi síðar utan og lærði í París og Lincoln á Englandi. Þegar hann sneri heim til Íslands kenndi hann í nokkur ár við Kirkjubæ. Hann var einn af stofnendum Ágústínaklaustursins í Þykkvabæ um 1168 og varð ábóti þess árið 1171. Fimm árum síðar var hann kjörinn biskup í Skálholti, en umdæmi biskupsstólsins þar spannaði Austur-, Suður- og Vesturland, og hlaut hann vígslu 1179. Hann lést 23. desember 1193. Fljótlega eftir dauða hans fóru menn að heita á hann, þótt ekki væri hann opinberlega tekinn í dýrlingatölu fyrr en 1984. Fagurlega skreytt skrín með jarðneskum leifum hans laðaði að marga pílagríma áður en það var eyðilagt við skiðbreytingu. Þorlákur er verndardýrlingur Íslands. Þorláks saga helga segir af lífi hans og kraftaverkum. Nafni hans, Þorlákur Skúlason (1597-1656) varð biskup að Hólum 1628 eftir lát afa síns, Guðbrands Þorlákssonar.

Þorláksbiblía (Hraunskirkja) í Landsbókasafni Íslands, Reykjavík. Skjaldarmerki með lilju og kórónu yfir.

Hann tók einnig við keflinu í prentsmiðju biskupsstólsins og lét prenta og endurprenta fjölda bóka. Það var undir handarjaðri hans sem Biblía Guðbrands var endurprentuð, þá nefnd Þorláksbiblía. Við frumrannsókn á fjórum eintökum af biblíunni fann ég fjölda vatnsmerkja. Það eru sex eða sjö ólík vatnsmerki, þar af tvö með mótmerkjum. Textinn er þétt prentaður og sótblek verður ekki ósýnilegt á bylgjulengdabilinu sem litrófsmyndavélin samstarfsaðila okkar notar (en það er Fraunhofer Institute for Factory Operation and Automation IFF, Magdeburg). Við fengum þannig ekki alveg skýrar myndir af vatnsmerkjunum og gátum ekki borið þær saman við önnur vatnsmerki í gagnagrunnum. Því gátum við ekki komist að því hvaðan pappírinn í Þorláksbiblíu kemur. Og þótt þessi Biblíuþýðing hafi á sér heldur slæmt orð vegna fjölda dönskusletta og prentvillna er þetta merkileg bók. 

Athugasemd um verkefnið:

Verkefnið okkar, Hringrás Pappírs á Íslandi er hægt og bítandi að ljúka störfum og er þetta síðasta reglubundna bloggfærsla okkar. Twitter-aðgangur verkefnisins er þó enn virkur (@PaperTrailsIS)  - fylgist endilega með og komið á ráðstefnu okkar. Paper Stories in Reykjavík, 5-6 May 2022!

Frekari heimildir:

Ásdís Egilsdóttir, “St Þorlákr of Iceland: The Emergence of a Cult,” The Haskins Society Journal 12 (2003): 121-131.

Einar G. Pétursson, “Bókaútgáfa á biskupsstólunum,” in: Saga biskupsstólanna. Skálholt 950 ára – 2006 – Hólar 900 ára, edited by Gunnar Kristjánsson. Hólar: Bókaútgáfa Hóla, 2006, 569-605.

Margaret Cormack, The Saints in Iceland: Their Veneration from the Conversion to 1400. Subsidia Hagiographica 78. Brussels: Société des Bollandistes, 1994.

Páll Eggert Ólason, Menn og menntir siðskiptaaldarinnar á Íslandi. Reykjavík: 1919-1926.