Þorlákur og pappaspjöld

Silvia Hufnagel

23. desember 2022

Gleðilega Þorláksmessu, gleðileg jól og hamingjuríkar hátíðir!

23. desember er Þorláksmessa á Íslandi, messudagur heilags Þorláks sem er verndardýrlingur Íslands. Nafni hans, Þorlákur Skúlason biskup, gaf út endurskoðaða útgáfu á Biblíunni árið 1644 og hlaut hún nafnið Þorláksbiblía (lesið um þá báða og biblíuna hér). Að minnsta kosti níu eintök af Þorláksbiblíu hafa varðveist og eru fimm þeirra geymd í Landsbókasafni Íslands í Reykjavík (ég held að Erkes-safnið við Háskólabókasafnið í Köln geymi tíunda eintakið). Því miður kom sótblekið sem textinn var prentaður með í veg fyrir almennilega vatnsmerkjagreiningu en bókbandið á einu eintaki af þessum fimm reyndist sérlega áhugavert.

Þorláksbiblía, Hólum 1644. Þetta eintak er í Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni í Reykjavík.

Þetta eintak er bundið inn í brúnt leður og eru upphafsstafirnir I.A.S. þrykktir á forsíðuna en ártalið 1770 á baksíðuna. Bókin er spennt með tveimur leðurólum. Efri leðurólin lítur vel út að utan en þegar bókin er opnuð má sjá að hún hefur skemmst í tímans rás. Leðrið er að flagna burt svo sést í innra byrðið, sem virðist vera úr pappa. 

Meðan pappír var enn handgerður voru pappaspjöld, eða karton, gjarnan gerð úr nokkrum lögum af pappír. Pappírsblöð voru þannig límd saman þangað til ákveðinni þykkt og stífni var náð. Í þetta var notaður margvíslegur úrgangspappír – afgangar, pappír sem þótti of lélegur til að skrifa á, prófarkir, prentafgangar, hreinsiblöð fyrir prentvélar sem gerð voru úr óseldum eintökum eða blöð sem höfðu að geyma texta sem ekki var lengur þörf fyrir. Slík pappaspjöld eru gjarnan kölluð límpappi (e. laminate pasteboard). Límpappi var framleiddur í Íran frá elleftu öld (Bloom 2001, 62) og á Ítalíu frá því um miðja fimmtándu öld. Þaðan breiddist hann út um alla Evrópu og hafði náð til Englands í upphafi sextándu aldar (Language of Bindings).

Pappaspjöld mátti líka framleiða úr ólímdum lögum (e. couched laminates) - þá eru blöðin lögð hvert ofan á annað „beint úr pappírsgerðarkerinu“ (Language of Bindings) án þess að leggja ullarlag inn á milli. Séu pappírsarkirnar pressaðar þétt saman myndast vetnistengi sem halda pappírsörkunum saman svo úr verður pappaspjald. Slíkur pappi er oft kallaður lagpappi (e. coucheld laminate board) eða “millboard”, þ.e. myllupappi, stundum líka karton (e. cartonnage) eða vatnsblað (e. waterleaf). Hann fyrirfinnst í Evrópu frá því um lok fimmtándu aldar og verður útbreiddur á sextándu öld (Language of Bindings, „Boards and Their Attachments“).

Ef horn eða jaðar pappa í bókbandi skaddast er oft hægt að greina milli myllupappa og límpappa. Vonandi leiðir nánari rannsókn leðurólinni á Þorláksbiblíu í ljós hvora gerðina er þar að finna. Fylgist með og fáið að vita meira!

P.S. Þessi útgáfa biblíunnar var gagnrýnd harðlega vegna fjölda dönskuslettna og prentvillna – slíkar „endurbætur“ eru kallaðar Verschlimmbesserung á þýsku, orð sem er saman sett úr orðunum Verschlimmerung (versnun) og Verbesserung (endurbót). Endurversnun?

Further readinFurther reading:

Bloom, Jonathan, Paper before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World. New Haven: Yale University Press, 2001.

“Boards and Their Attachments”, https://www.adelaide.edu.au/library/special/exhibitions/cover-to-cover/boards/ (accessed 23 December 2022).

Language of Bindings, http://w3id.org/lob/concept/1492 ; http://w3id.org/lob/concept/1192 (accessed 23 December 2021).