Árni Magnússon og aldargamall pappír

Beeke Stegmann

14. júlí 2023

Eins og lýst var í síðustu færslu erum við kerfisbundið að fara í gegnum fornbréfauppskriftir í safni Árna Magnússonar í Reykjavík í leit að endurnotuðum pappír frá 17. öld. Í þeirri vinnu uppgötvuðum við samanbrotið pappírsblað sem var notað sem umbúðir utan um skjöl með hillumerkinu AM DIpl. Isl. Apogr. 116-129 (sjá mynd 1). Þegar við opnuðum brotið í blaðinu kom í ljós vatnsmerki sem sýnir skjaldarmerki borgarinnar Thann í Alsashéraði í Frakklandi, sem tvö ljón halda á, og með upphafsstöfunum HS fyrir neðan (sjá mynd 2). Þetta vatnsmerki hefur ekki oft fundist í pappír á Íslandi en okkur tókst að rekja það aftur til pappírsmyllu í Thann í Alsashéraði þar sem pappírinn virðist hafa verið framleiddur um aldamótin 1600. 

Mynd 1: Fram og bakhlið pappírsmöppunnar utan um fornbréfauppskriftirnar með hillumerkinu AM Dipl. Isl. Apogr. 116-129 (c) Sigurður Stefán Jónsson.

Þegar Árni Magnússon pakkaði fornbréfauppskriftunum inn í pappírinn og skrifaði minnispunkta á hann í byrjun 18. aldar var hann yfir 100 ára gamall. Jafnvel þótt pappírinn sýni engin merki um fyrri notkun virðist það ólíklegt að hann hafi ekki haft neitt fyrra hlutverk, heldur legið ónotaður í svo langan tíma. Þar sem Árni notaði oft eldri pappír til nota á borð við að pakka inn fornbréfum, og þar sem þessi virðist bara vera hluti af stærri pappírsörk, er mögulegt að Árni hafi skorið þennan auða hluta af stærra blaði sem kannski var þakið eldri skrift.

Mynd 2: AM 161 fol, saurblað. Vatnsmerki sýnir skjaldarmerki Thann sem tvö ljón halda á með upphafsstöfunum HS undir (c) Beeke Stegmann.

Þegar við unnum að því að skýra kveraskiptingu í 17. aldar handritinu AM 161 fol. fundum við hins vegar fleiri pappírssnifsi með sama skjaldarmerki frá Thann í gamla bókbandinu. Þar var pappírinn notaður sem saurblað fremst og aftast og á honum er engin skrift. Þarna kemur í ljós skýr tenging við skjalasöfnunaraðferðir Árna Magnússonar því eldra bókbandið var gert eftir að hann skipti stærra handriti upp í mörg minni handrit, þar með talið þetta. Það þýðir að þótt við vitum ekki enn hvort eða hvernig Árni komst yfir þennan yfir 100 ára gamla pappír virðist hann hafa átt meira en eitt blað og notað það í margvíslegar þarfir við safn sitt.

Frekari heimildir:

Beeke Stegmann, “Paper Use and Reuse in Early 18th-Century Iceland and Denmark”, in Paper Stories – Paper and Book History in Early Modern Europe, ed. Silvia Hufnagel, Þórunn Sigurðardóttir and Davíð Ólafsson, Materiale Textkulturen 38 (Berlin/Boston: De Gruyter, 2023), 283-304; available online at: https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111162768-013/html (open access).

Beeke Stegmann, “Árni Magnússon’s rearrangement of paper manuscripts” (PhD Thesis: University of Copenhagen, 2016), 64-68.