Velkomin í Hringrás pappírs á Íslandi!

Rannsóknarverkefni um íslensk handrit og bækur á árnýjöld.

Wikimedia. Creative Commons. Ljósmynd: BiologyFishman

Velkomin á fyrsta bloggið á vegum rannsóknarverkefnis okkar Hringrás Pappírs: Efnisleg saga íslenskra bóka frá 16. og 17. öld frá pappírsframleiðslu til bókasöfnunar, sem fjármagnað er af Rannsóknarsjóði með þriggja ára styrk undir númerinu 184961-051.

Um verkefniðÍ þessu verkefni munum við rannsaka leiðir pappírsins frá uppruna hans í pappírsframleiðslu 16. og 17. aldar, í gegnum umbreytingu hans yfir í íslensk handrit og bækur og loks yfir á varðveislustaði hans á Íslandi og erlendis.

Verkefninu má skipta í þrjá hluta:

Fyrsti hlutinn lýtur að uppruna og verslunarsögu pappírsins sem notaður var í íslenskum handritum og fornbréfum á sextándu og sautjándu öld. Annar hlutinn snýst um að staðfesta eða afsanna tengsl Vatnsfjarðar-ættarinnar við handrit sem talin eru hafa verið gerð að beiðni ættmenna innan hennar. Þriðji hlutinn rekur eigenda- og verslunarsögu íslenskra handrita og bóka sem safnararnir Joseph Banks og Heinrich Erkes eignuðust. 

Pappírssaga og vatnsmerki

Pappír barst til Íslands þegar á fimmtándu öld og velti bókfellinu úr sessi á þeirri sextándu. Pappírinn þurfti þó að flytja inn, því engar pappírsmyllur voru starfræktar á landinu. Vel þekkt aðferð við að greina uppruna pappírs er að lesa í vatnsmerkin sem finna má í honum. Í þessu verkefni greinum við vatnsmerki í pappír bóka frá sextándu öld, folio-handrita frá sautjándu öld og skjala frá sextándu og sautjándu öld með því að beita baklýsingu og innrauðri hitamyndatækni.

Við höfum einnig áhuga á því hvernig hægt var að kaupa pappír. Hverjir fluttu inn og seldu pappír á Íslandi? Keyptu embættismenn og almennir borgarar pappír af sömu kaupmönnum? Til þess að varpa ljósi á það munum við rannsaka opinber og einkabréfasöfn, æviskrár, verslunarskrár, skattagögn og fleira.

Handrit Vatnsfjarðar-ættarinnar

Vestfirðir voru afar mikilvægt svæði í handritamenningu sautjándu aldar. Fjölskylda séra Jóns Arasonar í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp lék þar einkar mikilvægt hlutverk og er mikill fjöldi handrita tengdur ýmsum fjölskyldumeðlimum, bæði konum og körlum. Í sumum tilvikum eru tengsl þeirra við handritin vel staðfest en í öðrum er því miður ýmislegt á huldu. Með því að bera saman vatnsmerki handrita með staðfest tengsl við Vatnsfjarðar-ættina við handrit þar sem tengslin eru óstaðfest vonumst við til að varpa frekara ljósi á uppruna og sögu handritanna.

Bókasaga og bókband

Stærstu söfn íslenskra bóka og handrita eru bókasafn stofnananna tveggja sem kenndar eru við Árna Magnússon í Reykjavík og Kaupmannahöfn, auk Landsbókasafns – háskólabókasafns í Reykjavík. Utan landsteinanna má þó finna umfangsmikil söfn, til dæmis þau sem breski grasafræðingurinn Joseph Banks (1743-1820) og þýski kaupmaðurinn Heinrich Erkes (1864-1932) lögðu grunninn að. Nú heyra þessi söfn þeirra undir breska landsbókasafnið British Library í Lundúnum annars vegar og Háskólabókasafnið í Köln hins vegar.

Áhersla okkar er á hvernig þessar bækur og handrit bárust milli staða. Hver átti þær, hver batt þær inn, hver seldi þær og hvaða þættir höfðu áhrif á eignarhald þeirra og dreifingu? Hvaða hvatar og takmarkanir réðu því hvernig svo sérstök og sérhæfð söfn urðu til? Til þess að svara þessum spurningum munum við rannsaka ummerki um eignarhald, bókband og síðari viðbætur við bókband, sendibréf, ævisögulegar heimildir, verslunarskjöl og fleira.

Fræðilegur bakgrunnur okkar liggur í efnislegri textafræði (e. material philology), æviferilgreiningu muna (e. object biography) og pappírssögu. Markmið okkar er að leggja okkar skerf til handrita- og bókasögu, safnasögu, félags- og hagsögu og efnislegrar textafræði.

Þjóðhátíðardagur Íslendinga

Við teljum daginn í dag, þegar Íslendingar fagna þjóðhátíð sinni, viðeigandi dag til að ýta vefsíðu og twitter-reikningi um verkefnið úr vör. Dagurinn er afmælisdagur Jóns Sigurðssonar (1811-1879) sem er þekktastur fyrir mikilvægt hlutverk sitt í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Hann var þó einnig fræðimaður og forseti Hins íslenzka bókmenntafélags. Hann var líka starfsmaður Árnastofnunar í Kaupmannahöfn, systurstofnunar Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum í Reykjavík, þar sem okkar verkefni á samastað. Síðast en ekki síst var hann mikill safnari íslenskra handrita og er safn hans nú varðveitt í Landsbókasafni undir safnmarkinu JS.

Við vonum að þið hafið haft gaman af þessari kynningu á rannsóknarverkefni okkar um íslensk handrit frá öldunum eftir miðaldir og að þið haldið áfram að fylgjast með okkur. Einnig er hægt að fylgja verkefninu á Twitter.