Velkomin í Hringrás pappírs

Silvia Hufnagel 

4. nóvember 2022

Eins og mörg ykkar vita eflaust hófst nýtt rannsóknarverkefni um pappír á Íslandi fyrr á þessu ári og nefnist það Hringrás pappírs.

Handritið AM 588r 4to á Stofnun Árna Magnússonar íslenskum fræðum (c) Sigurður Stefán Jónsson

Í Æviferli pappírs skoðum við margvíslega æviferla pappírsins sem notaður var á 17. öld á Íslandi út frá:

1. pappírsframleiðslu, sem í sjálfu sér felur í sér endurvinnslu

2. frumnotkun pappírsins í handrit og skjöl

3. endurnýtingu pappírsins í bókband og umbúðir utan um eftirrit (apógröf) Árna Magnússonar

Meginspurningar okkar eru:

• Hvenær og hvernig var sá pappír framleiddur sem notaður var á Íslandi á 17. öld? Kusu Íslendingar ákveðnar gerðir pappírs eða ákveðna framleiðendur fram yfir aðra?

• Hvernig var 17. aldar pappír notaður? Hve langur tími leið frá pappírsframleiðslunni til handrita- eða skjalagerðarinnar? Hve langur tími leið þar til pappírinn var endurnýttur, til dæmis í bókband?

• Hvernig var pappír endurnýttur á Íslandi? Er samband milli harðindatímabila og pappírsnotkunar, til dæmis vegna hungurs eða átaka? Eru tengsl milli textategunda, endurnotkunar pappírs og félags- og landfræðilegrar stöðu notenda og þeirra sem endurnotuðu pappírinn?

Við munum beita tvenns konar aðferðum til þess að aldursgreina pappírinn: Fyrst vatnsmerkjagreiningu og, ef pappírinn hefur engin vatnsmerki, innrauða litrófsgreiningu. Við notum aðferðir skriftarfræði og handritafræðilegrar greiningar ásamt vatnsmerkjagreiningu til þess að reyna að skýra tengsl kverabyggingar, textainnihalds og pappírsbirgða. Við munum einnig kanna hugsanleg tengsl milli pappírs, textagerðar, félagslegs samhengis, landfræðilegrar staðsetningar og sögulegra atburða.

Í tveimur tilviksrannsóknum beinum við sjónum okkar að pappírsnotkun í ólíkum landshlutum og mismunandi félagslegu samhengi. Greining og samanburður á handritum sem tengjast Brynjólfi Sveinssyni Skálholtsbiskupi (1605-1675) og skrifurum hans skilar vonandi upplýsingum um tímaröð í framleiðslu handrita en einnig um stærð pappírsbirgða og hver lét hverjum pappír í té. Önnur rannsókn, á handritum Hannesar Gunnlaugssonar (1640-1868), bónda á Vestfjörðum sem tilheyrði lifandi samfélagi handritaskrifara á staðnum, og samanburður á þeim við handrit annarra skrifara í landshlutanum leiðir vonandi í ljós hvers eðlis skrifarahlutverk hans var í samfélaginu og varpar ljósi á innflutning og dreifingu pappírs á Vestfjörðum. Samanburður á niðurstöðum þessara tveggja tilviksrannsókna afhjúpar vonandi upplýsingar um mismunandi pappírsnotkun eftir landfræðilegri staðsetningu, menntun og félagslegum bakgrunni.

Þetta er þriggja ára verkefni styrkt af Rannís og á það samastað hjá Stofnun Árna Magnússonar í Íslenskum fræðum í Reykjavík. Beeke Stegmann leiðir verkefnið og ég hef stöðu nýdoktors við rannsóknina. Vasaré Rastonis er forvörðurinn okkar og Lotte Lise Devoldere aðstoðar við rannsóknina sem nemandi. Mikilvægustu samstarfsaðilar okkar og þeir sem eru í mestu uppáhaldi eru Halldóra Kristinsson, Rannver H. Hannesson og Ása Ester Sigurðardóttir hjá Landsbókasafni.

Við erum mjög spenntar fyrir nýja verkefninu okkar og vonum að þið fylgist með fréttum af því hér á blogginu.