Týndar bækur

Silvia Hufnagel

20. apríl 2021

Á nýlegri netráðstefnu um umhirðu og forvörslu handrita (Care and Conservation of Manuscripts 18) flutti samstarfsmaður minn, Guðvarður Már Gunnlaugsson, fyrirlestur um týnd íslensk handrit úr safni Árna Magnússonar. Nokkur handrit voru skráð í safnskrá hans á einhverjum tímapunkti eða rannsökuð við undirbúning útgáfu en týndust svo.

Hægt er að setja saman áþekkan lista um týndar pappírsbækur eða handrit sem skráð hafa verið í máldaga íslenskra kirkna á sextándu öld. Nokkrir slíkir máldagar greina sérstaklega frá pappírsbókum.

Hér eru nokkur dæmi: Kirkjan að Staðarhóli í Saurbæ (sem helguð var Jóhannesi Skírara) hafði „ymnarius med pappijri“ – þ.e. sálmabók úr pappír – á fyrri helmingi sextándu aldar. Á þriðja eða fjórða áratug sextándu aldar eignaðist kirkjan að Lundarbrekku í Bárðardal „Eina goda messuBok lesandi med papijr. heldur hvn j krijngum äred“ – eina góða messubók án nótna, úr pappír, sem spannar allt árið. Árið 1547 er skráð sálmabók úr pappír,  „hymnarius meth papijr“, í máldaga kirkjunnar. Árið 1533 hlaut kirkjan að gjöf „messobok nyia med pappir fyrir iiic“ - nýja messubók úr pappír, virði þriggja hundraða. Svipaðar færslur er að finna í öðrum máldögum. 

Stokkhólmur, Konunglega bókasafnið, RAR: 173 N c Breviarium, bl. LLiij r.

Tíðabókin sem þessi mynd sýnir var prentuð á Hólum árið 1534 að undirlagi Jóns Arasonar biskups (1484-1550), síðasta kaþólska biskupsins á Íslandi. Jón biskup gaf kirkjunni að Hólum 17 eintök. Tíðabókin er sögð vera fyrsta prentaða bókin en er aðeins varðveitt í tveimur brotum, sem geymd eru í Konunglega bókasafnið í Stokkhólmi. 

Flestar pappírsbækurnar sem máldagarnir greina frá voru sálma- og messubækur. Því miður er oft óskýrt hvort bækurnar voru prentaðar eða handrit. Og til allrar óhamingju hafa þessar bækur nær áreiðanlega eyðilagst.

Þekkir þú til einhverra messubóka eða sálmabóka úr pappír úr íslenskum kirkjum?

Frekari heimildir:

Guðbrandur Jónsson, Dómkirkjan á Hólum í Hjaltadal: Lýsing íslenzkra miðaldakirkna. Vol. 5-6 of Safn til sögu Íslands og íslenzkra bókmenta að fornu og nýju. Reykjavík: Gutenberg, 1919-1929.

Jón Sigurðsson, Jón Þorkelsson, Páll Eggert Ólason and Björn Þorsteinsson, eds., Diplomatarium islandicum. Íslenzkt fornbréfasafn; sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenzka menn. 16 vols. Copenhagen: Hið íslenzka bókmenntafjelag, 1857-1972.

*I thank Svanhildur Óskarsdóttir for her help with the topic!