Pappírsslóðir til Íslands - vatnsmerki og pappírsverslun

17. júní 2018

Þótt pappírinn hafi borist til Íslands á fimmtándu öld er ekki vitað hvar hann var framleiddur eða hver seldi hann. Í rannsókanrverkefni okkar, Hringrás pappírs, reynum við að fylla í þessar eyður í þekkingu okkar um pappír á Íslandi.

Vatnsmerki í handritinu LBS 228 fol (1664 og ca. 1660-70)

Pappírinn barst til Íslands á fimmtándu öld en var notaður sparlega í byrjun að því er virðist, því aðeins eru örfá pappírshandrit varðveitt frá þeirri öld. Elsta pappírsskjalið er að því er við best vitum AM Fasc 10,6, samningur um fasteignaviðskipti sem dagsettur er 13. september 1437 og undirritaður af Þorvarði Loptssyni (d. 1446) að Möðruvöllum í Hörgárdal. Pappír var mest notaður fyrir forgengilega og þýðingarlitla texta, svo sem bréfauppköst og sendibréf, þangað til fólk hafði fullvissað sig um að pappírinn entist. Það tók nokkra hríð: Pappírinn tók ekki að velta bókfellinu úr sessi fyrr en seint á sextándu öld ef ályktað er út frá fjölda pappírshandrita sem varðveist hafa samanborið við skinnhandrit.

Pappírinn þurfti þó að flytja inn, því engar pappírsmyllur voru starfræktar á Íslandi. Við vitum ekki hvar hann var framleiddur, né hvernig hann kom til landsins. Þetta er meðal þess sem rannsóknarverkefninu okkar, Hringrás pappírs, er ætlað að varpa ljósi á og fylla þannig í eyður þekkingar okkar um pappír á Íslandi.

Vel þekkt aðferð við að varpa ljósi á upprunastað og -tíma pappírs er greining vatnsmerkja. Á okkar dögum þekkir almenningur helst vatnsmerki af peningaseðlum, þar sem hlutverk þeirra er að gera peningafölsurum erfitt fyrir. En vatnsmerki hafa verið notuð til þess að uppruna- og gæðamerkja pappír síðan seint á þrettándu öld. Elsta vatnsmerkið sem vitað er um í pappír er frá árinu 1282 og kemur það frá hinni frægu pappírsgerðarborg Fabriano á Ítalíu.

Til þess að búa til vatnsmerki er fínlegur vír beygður í ákveðið form og svo festur við pappírsmótið. Pappírinn verður þynnri þar sem vírinn lá í mótinu og þegar honum er haldið upp á móti ljósi sést myndin sem vírinn hefur skilið eftir sig, þ.e. vatnsmerkið. Vatnsmerkin veita upplýsingar um framleiðslustað og -tíma pappírsins og fyrir því eru nokkrar ástæður. Fyrir það fyrsta voru merkin handgerð og því ólík hvert öðru í smáatriðum. Í öðru lagi voru pappírsmótin, og þar með talin vatnsmerkin, heldur skammlíf vegna álagsins á þau við pappírsframleiðsluna. Í þriðja lagi var pappírinn dýr og gjarnan notaður skömmu eftir að hann var keyptur en sjaldan geymdur ónotaður lengur en í fáein ár. Því er það svo að þegar dagsett skjöl eða handrit úr pappír finnast getum við með nokkurri vissu sagt til um hvenær pappírinn var framleiddur. Vatnsmerki voru auk þess oft bundin við landsvæði, staði eða jafnvel einstaka pappírsmyllur, svo oft er hægt að segja til um framleiðslustaðinn líka.

Þegar búið er að afla frekari upplýsinga um hvenær og hvar pappírinn var framleiddur er hægt að snúa sér að pappírsversluninni. Markmið okkar er að greina hinar ýmsu verslunarleiðir, tengslanet og siðvenjur sem tengjast kaupum og sölu á pappír. Við höfum sérstakan áhuga á því hvort opinberir aðilar og almennir borgarar eignuðust pappír eftir sömu leiðum eða hvort þeir leituðu til mismunandi kaupmanna eða miðlara. Heimildir úr skjalasöfnum gætu búið yfir vísbendingum um þetta, sérstaklega opinber skjöl, sögulegar og ævisögulegar upplýsingar og gögn um verslun.

Við vonum að þið hafið haft ánægju af þessari kynningu á hluta rannsóknarverkefnisins okkar um íslensk handrit og bækur á árnýöld. Fylgist með uppfærslum og fylgið okkur á twitter líka.

Frekari upplýsingar:

Arna Björk Stefánsdóttir. "Um upptöku pappírs á Íslandi á sextándu og sautjándu öld." Sagnir 30 (2013): 226-236.

Bernstein: Memory of paper. www.memoryofpaper.eu.

Tschudin, Peter F. Grundzüge der Papiergeschichte. 2nd edition. Bibliothek des Buchwesens. Stuttgart: Hiersemann, 2012.