Pappír og lagalegur máttur

16. október 2024

Eitt af aðalmarkmiðum okkar í rannsóknarverkefninu okkar Æviferill pappírs er greining á notkun pappírs. Bréfabækur Brynjólfs Sveinssonar biskups (1605-1675) – bækur sem geyma afrit af mikilvægum bréfum og skjölum sem biskupinn sendi og fékk send – eru viðfangsefni þessarar tilviksrannsóknar.

Varðveittar eru fjórtán bréfabækur sem ná yfir tímabilin 1652-1671 og 1673-1675. Þær hafa allar að geyma titilsíðu og bréfaskrá. Titilsíðurnar vísa til binda VII-XVIII og XX-XXI og út frá þeim má álykta með vissu að fyrstu sex bindin og bindi XIX, sem nær yfir fyrstu ár hans í embætti (1639-1651) og næstum allt árið 1672 séu glötuð. Átta blaðsíður með textum sem tengjast ágústmánuði 1672 er að finna í ÍB 34 fol. Bréfabækurnar sem enn eru varðveittar hefjast þegar Brynjólfur er þegar búinn að festa sig í sessi sem biskup og væntanlega búinn að koma sínum stjórnsýsluathöfnum í reglubundinn farveg.

Í gegnum bréfabækurnar er hægt að fylgjast með pappírsbirgðum Skálholts sem oft entust ekki lengur en í eitt til tvö ár áður en þær þurfti að endurnýja. Meirihluti þessara bréfabóka kemur úr sömu meginbirgðum, þ.e. þær eru úr pappír með sama vatnsmerki. Litlar viðbætur eiga uppruna sinn í smærri pappírsbirgðum, ef til vill úr pappír sem orðið hefur afgangs.

Stundum er hægt að finna pappír í öðrum handritum sem hefur sömu vatnsmerki og pappírinn í bréfabókunum. AM 274-276 fol er til dæmis gert úr pappír með vatnsmerki sem sýnir stórt skjaldarmerki sem skipt er í fernt. Sami pappírinn var líka notaður í nokkur önnur handrit sem flest (en ekki öll) tengjast biskupsstólnum í Skálholti. Hlutar af JS 149 4to eru til dæmis úr pappír með sama vatnsmerki. Þetta handrit geymir afrit af gömlum kirkjutilskipunum, lögum, þar með talinn kristinrétt, og skjölum sem lúta að þessum málum og var skrifað að stórum hluta af Hannesi Gunnlaugssyni, bónda og skrifara á Vestfjörðum. Tengslin milli biskupsstólsins og JS 149 4to eru óljós en samstarfsfólk okkar á Landsbókasafni er að kanna þátt Hannesar sem skrifara og munu vonandi getað varpað einhverju ljósi á dreifingu pappírsins fljótt.

AM 274, bl. 190 í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum í Reykjavík.  Vatnsmerkið er einnig að finna í handritinu JS 149 4to í Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni.

Í öðrum tilfellum höfum við fundið pappír sem kom úr pappírsbirgðum annarra. Í AM 268 fol, til dæmis, er að finna tvinn (bl. 101+111) með vatnsmerki sem ekki er að finna annars staðar í því handriti. Textinn á síðu 101 er samningur milli tveggja aðila en hvorugur virðist hafa tengsl við biskupsstólinn eða biskupinn. Það lítur út fyrir að biskupinn hafi gegnt hlutverki eins konar lögbókanda, veitt lagalegt öryggi með því að afrita samninginn inn í bréfabók sína. Við höfum engar upplýsingar um hvaða borgun gæti hafa verið veitt fyrir slíka þjónustu en að minnsta kosti virðist fólk hafa þurft að koma með eigin pappír til verksins. 

Bréfabækurnar búa yfir mun fleiri áhugaverðum upplýsingum, til að mynda ýmsum efnislegum þáttum eins og pappírsnotkun. Fylgist með og fræðist um frekari niðurstöður!

Frekari heimildir:

Halldóra Kristinsdóttir, Jón Kristinn Einarsson and Rannver H. Hannesson, „Manuscript Production in 17th-Century Iceland: The Case of Hannes Gunnlaugsson,“ in Paper Stories: Paper and Book History in Post-Medieval Europe, edited by Silvia Hufnagel, Þórunn Sigurðardóttir and Davíð Ólafsson, 255-282. Material Text Cultures 38. Berlin: De Gruyter, 2023.