Pappír og keppinautar hans

15. mars, 2019

Silvia Hufnagel

Pappír var aðeins ein tegund af þeim efniviði til skrifta sem kom í stað bókfells og vaxtaflna. Skriftöflur eða töflubækur voru uppfinningar sem fram kom á árnýöld og gerðu fólki kleift að skrifa á sama flöt aftur og aftur.

Skriftafla frá 1604 (c) Folger Shakespeare Library, STC 24284

Í síðustu færslu var tæpt á upphafi pappírsnotkunar á Íslandi á fimmtándu öld. Þar kom fram að pappír hefði ekki aðeins rutt úr vegi bókfellinu, heldur einnig vaxtöflum. Þær voru þekktar frá því á áttundu öld fyrir Krist en urðu algengar í Evrópu á miðöldum og voru enn í notkun á 18. og 19. öld.

Nýlega komst ég að því að annar efniviður til skrifta hlyti að hafa komið í stað vaxtaflna. Á ráðstefnunni „Pappírsverslun í Evrópu á árnýöld: Hefðir, efniviður og tengslanet“ í Erlangen í febrúar sagði Dr. Heather Wolfe mér frá skriftöflum, en hún er sýningarstjóri við Folger Shakespeare-bókasafnið í Washington DC í Bandaríkjunum.

Skriftöflur eða töflubækur voru bækur úr pappírs- eða bókfellsblöðum sem bundnar voru inn og lakkaðar með gifsblöndu og lími sem gerði yfirborð blaðsíðnanna margnota til skriftar. Auðveldlega mátti eyða burt skrift með því að strjúka yfir síðuna með rökum svampi. Elstu þekktu töflurnar af þessari gerð voru framleiddar 1527 í Antwerpen, að því er virðist, og breiddust þær þaðan út um Evrópu. Töflubækur af þessari gerð hafa verið líkar tómum skrifblokkum nútímans en þær voru gjarnan bundnar inn ásamt prentuðum almanökum. 

Töflubækur voru þannig bæði handhægar og margnota og því afar þægilegar í notkun. Þær voru notaðar fyrir skrár um fjármál, útreikninga, glósur, uppköst, uppskriftir og jafnvel til þess að læra að draga til stafs, að ógleymdu notagildi þeirra á ferðalögum. Þær voru jafnvel notaðar fyrir drög að tónlist, teikningum og skissum utandyra. Þær ber oft á góma í leikritum ensku endurreisnarinnar. Þannig virðast töflubækur af þessari gerð gjarnan hafa verið notaðar fyrir skammlífa og hagnýta texta líkt og vaxtöflurnar. Þar sem þær birtast fyrst eftir miðaldir getum við ályktað að þær hafi að einhverju leyti rutt hinum eldri vaxtöflum úr vegi.

Því miður hafa aðeins fáar töflubækur varðveist fram á okkar tíma og mér sé það nú ljóst að þær hafi verið algengar að minnsta kosti í Frakklandi, Þýskalandi og Englandi þangað til ef til vill á 18. öld hef ég aldrei rekist á neina meðal íslenskra bóka og handrita. Hefur þú séð eina slíka?

Frekari heimildir:

Peter Sallybrass, Roger Chartier, J. Franklin Mowery and Heather Wolfe, „Hamlet‘s Tables and the Technologies of Writing in Renaissance-England,“ Shakespeare Quarterly 55/4 (2004): 379-419.