Pappír, kaþólskur biskup og lútherskur eftirmaður hans

20. júní 2021

Silvia Hufnagel

Vaxandi pappírsnotkun á Íslandi er nátengd störfum nokkurra biskupa. Í þessari færslu ætla ég að einbeita mér að tveimur Skálholtsbiskupum, Ögmundi Pálssyni, síðasta kaþólska biskupinum í Skálholti, og hinum lútherska eftirmanni hans, Gissuri Einarssyni.

Ögmundur Pálsson (um 1465-1541) fór til náms í Englandi og Hollandi áður en hann var vígður prestur í Skálholti 1499. Frá 1499 til að minnsta kosti 1508 var hann einnig skipstjóri á skipi biskupsstólsins í Skálholti og starfaði sem fulltrúi biskups á erlendri grund. Hann þjónaði sem biskup frá 1519 til 1939 þegar valdi eftirmann sinn, Gissur Einarsson, og lést 1541. Í biskupstíð sinni hélt hann bréfabók sem nú er týnd en í afritum af henni frá miðri 17. öld kemur fram að hún hafi verið úr pappír. Bréf sem hann sendi kollega sínum að Hólum, Jóni Arasyni, árið 1528, er enn varðveitt – vatnsmerki þess er lítið skjaldarmerki með ljóni sem stendur á afturlöppunum. Nokkur önnur skjöl voru skrifuð á pappír – svo sem kvittunin fyrir tíundargreiðslu frá 1536.

Reykjavík, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, AM 232 8vo, bl. 2: vatnsmerki P (c) Silvia Hufnagel

Eftirmaður Ögmundar, Gissur Einarsson (um 1512-1548), var af fátæku fólki kominn. Hann var ungur sendur í þjónustu Ögmundar biskups sem kostaði skólagöngu hans í Hamborg um þriggja eða fjögurra ára skeið. Næst var Gissur við nám í Wittenberg í þrjú ár og snerist þar til lútherskrar trúar. Eftir að hann hélt til Íslands á ný kenndi hann munkunum við Þykkvabæjarklaustur, sem var Ágústínaklaustur í Þykkvabæ á Suðurlandi, í tvö ár, og sinnti erindum fyrir Ögmund biskup í Noregi frá 1536-37. Því næst var hann vígður prestur í kaþólskum sið, þrátt fyrir að vera mótmælendatrúar sjálfur, og loks kjörinn eftirmaður Ögmundar biskups. Gissur varð þannig fyrsti lútherski biskupinn í Skálholti og þar með á Íslandi og kynnti hugmyndir siðbótarmanna fyrir Íslendingum. Hann dó 1548. Hann þýddi hluta biblíunnar á íslensku og sagt er að hann hafi skrifað niður allt sem hann heyrði. Minnisbók hans er elsta varðveitta pappírshandritið, AM 232 8vo frá 1539-1548.

Bókin hefur að geyma 121 pappírsblöð og í þeim má finna ýmis vatnsmerki, öll að því er virðist tilbrigði við stafinn p. Sum eru skreytt með þrílaufi að ofan og önnur fjórlaufi, sum með þrískiptum láglegg og önnur tvískiptum. Einnig má finna nokkrar tilvísanir til pappírskaupa: Gissur keypti þrjú rís pappírs og skömmu síðar tvö rís til viðbótar þegar hann fór til Kaupmannahafnar með viðkomu í Hamborg á árunum 1539-1540, og tvisvar til viðbótar eitt rís í senn í annarri Kaupmannahafnarferð 1542-43. Nokkur pappírsskjöl til viðbótar tengjast honum, svo sem bréf sem hann skrifaði fulltrúa konungs, Christoffer Huitfeldt (sem kallaður var Kristófer Hvítfeldur á Íslandi), árið 1541. Eignaskráin sem dregin var upp eftir snemmbúinn dauða Gissurar 1548 var skrifuð á aðra hliðina á stóru pappírsblaði – sem hugsanlega var fengið úr pappírsbirgðum Gissurar.

Að líkindum kynntust báðir biskupar, hinn kaþólski Ögmundur og hinn lútherski Gissur, pappírnum í ferðum sínum erlendis, þar sem pappírinn hafði lengi verið við lýði. Gissur kann að hafa séð eða jafnvel notað pappír meðan hann var í þjónustu Ögmundar. Báðir notuðu pappír á svipaðan hátt: Fyrir minnisbækur og bréfabækur, til að skrifa bréf, gefa út kvittanir, staðfesta vitnisburði og svo framvegis. Og þeir tengjast báðir uppgangi pappírsins á Íslandi – rétt eins og kollegi þeirra Jón Arason á Hólum. 

Fylgist með og fáið frekari upplýsingar!

Frekari heimildir:

Íslendingabók, www.islendingabok.is

Jón Halldórsson, Jón Þorkelsson and Hannes Þorsteinsson, eds., Biskupasögur Jóns prófasts Haldórssonar í Hítardal. Með viðbæti. 2 vols., Reykjavík: 1903–1915.