Merkisstaðir á Íslandi: Á slóðum Heinrichs Erkes og Hallfreðar vandræðaskálds

Silvía Hufnagel

20. júní 2019

Lesið um hvernig bókasafnari frá þýskalandi tengist Íslandi og fáið hugmyndir um hvert er best að fara í frí á Íslandi!

Torfbær að Hólum í Hjaltadal, ekki síður fallegur að vetri til en sumri (c) Silvia Hufnagel.

Heinrich Erkes (1864-1932) hafði mikinn áhuga á Íslandi allt frá aldamótunum 1900, þegar hann hóf sjálfsnám í íslensku. Árið 1905 kom hann í fyrsta sinn til Íslands og náði hann að koma átta sinnum til viðbótar áður en hann lést árið 1932. Þótt aðalviðfangsefni hans hafi verið jarðfræði Íslands hafði hann mikinn áhuga á bókmenntum. Hann vingaðist við fjölda rithöfunda og þýddi verk þeirra á þýsku, til að mynda smásögur Þorgils Gjallanda og Jónasar Jónassonar. Margar bækur á fornnorrænu og nútímaíslensku er nú að finna í bókasafni hans við háskólann í Köln.

Ein þessara bóka er eintak af hinum frægu Passísálmum barokkskáldsins Hallgríms Péturssonar, sem prentað var á Hólum árið 1666 og er nú geymt á háskólabókasafninu í Köln undir hillumerkinu AD+I95. Innan í þessari bók fann Regina Jucknies, þátttakandi í rannsóknarverkefninu, sautjándu aldar brot úr Hallfreðar þætti. Þátturinn er hluti Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu, sögu sem fjallar um það þegar Ólafur Tryggvason og skáldið Hallfreður Óttarsson (um 965-1007) snerust frá heiðni til kristni. Brotið geymir um tuttugu línur af tíunda kafla Hallfreðar þáttar, þar sem fyrir kemur dauði Galta og sættir Hallfreðar og Gríss, sem Þorkell miðlar á Húnavatnsþingi á Þingeyrum, milli Hóps og Húnavatns.

Ef til stendur að ferðast um Ísland í sumar eru hér nokkrir sögustaðir sem tengjast Hringrás pappírs, Passíusálmunum og brotinu okkar úr Hallrfreðar þætti. 

Húnavatnsþing var haldið sunnan við Blönduós í Austur-Húnavatnssýslu, nærri strönd Húnafjarðar. Þar má sjá seli! Í grenndinni er Hof í Vatnsdal, bærinn þar sem aðalpersónur okkar úr Hallfreðar þætti gistu áður en þeir riðu til Húnaþings, rétt áður en sagan í brotinu okkar hefst.

Hólar í Hjaltadal var biskupsstóllinn í Skagafirði. Þar var mikil lærdómsmiðstöð á Íslandi á tímabilinu eftir miðaldir. Það er einnig staðurinn þar sem Guðbrandsbiblía (sjá bloggfærslu okkar frá því í apríl) og Passíusálmarnir (þar á meðal eintakið sem við fundum í Köln og hafði að geyma brotið úr Hallfreðar þætti) komust á prent. Það er vel þess virði að skoða eintak biskupsstólsins af Guðbrandsbiblíu í kirkjunni.

Saurbær í Hvalfirði er staðsettur á norðanverðri Hvalfjarðarströnd, í um klukkustundar akstursfjarlægð frá Reykjavík. Þar samdi Hallgrímur Pétursson Passíusálma sína á árunum 1656-59. Þeir fjalla um síðustu daga Jesú Krists, frá því að hann gengur inn í Getsemane-garð og þangað til eftir greftrun hans. Lestri þeirra er útvarpað á páskaföstu ár hvert og hafa þeir verið þýddir á mörg erlend tungumál. Á altari Saurbæjarkirkju má sjá kross sem Hallgrímur notaði við sitt messuhald.

Til þess að finna frekar innblástur til ferðalaga milli bókmenntalegra söguslóða á Íslandi mælum við með því að skoða Sagnakort af Íslandi (Icelandic Saga Map) sem samstarfsmaður okkar Emily Lethbridge hefur átt veg og vanda af. Njótið ferðalaganna og fylgist með fleiri fréttum úr Hringrás pappírs á Íslandi!

Eintak af Guðbrandsbiblíu að Hólum í Hjaltadal (c) Silvia Hufnagel.

Frekari upplýsingar:

Regina Jucknies. Heinrich Erkes (1864-1932): Kölner Kaufmann, Kenner Islands und kluger Bibliothekar. Vorträge in der Universitäts- und Stadtbibliothek Köln 1. Cologne: Universitäts- und Stadtbibliothek, 2010.

Regina Jucknies. „Ein Fragment der Ólafs saga Tryggvasonar (aus dem Hallfréðar þáttr) in der Kölner Islandsammlung.“ Gripla 24 (2013): 281-288.

Sögukort Íslands. The Icelandic Saga Map. http://sagamap.hi.is/is/