Litrófsmyndun á vatnsmerkjum

Silvia Hufnagel

19. ágúst 2019

Myndun vatnsmerkja er mikilvægur þáttur í rannsókninni Hringrás pappírs, þar sem hún er grundvöllur rannsóknar okkar á pappírsverslun auk þess að gefa vísbendingar um uppruna pappírsins sem notaður var á Íslandi. Til eru nokkrar aðferðir til að ná vatnsmerkjunum á mynd, svo sem að gera þrykkimynd, að gera eftirrit, og að gegnumlýsa með betageislum.

Í Hringrás pappírs notuðum við litrófsmyndavél og varmagjafa, en hvort tveggja er frá Fraunhofer Institute for Factory Operation and Automation IFF í Magdeburg í Þýskalandi.

Í innrauðri litrófsljósmyndatækni er vægum varmagjafa, svo sem hitaðri glerplötu eða sérstakri ljósaperu, komið fyrir á bak við pappírinn og mynd er tekin af varmanum sem berst í gegnum hann. Hitinn dreifist á mismunandi hátt á leið sinni gegnum pappírinn: Hann ferðast hraðar í gegn þar sem pappírinn er þynnri, þ.e. þar sem vatnsmerkið er og net- og keðjulínurnar en hægar þar sem pappírinn er þykkari. Einnig verður barksýrublek ósýnilegt í innrauðu ljósi með bylgjulengd yfir 1000 nm, svo skriftin á pappírnum er ekki fyrir vatnsmerkinu. Þannig verður allt sýnilegt, bæði vatnsmerkið og línurnar eftir vírana (bæði net og keðjur).

Næstelsta pappírsskjal sem varðveist hefur á Ílsnadi, AM Dipl Isl Fasc XLVII 13 (3. apríl 1528) og skannað vatnsmerki þess

Í verkefninu okkar notuðum við litrófsmyndavél sem festir á mynd ljós af bylgjulengd á bilinu frá 1000-2500 nm. Hún hefur afar þrönga bandvídd og skannar á hverjum 6 nm milli 967 nm og 2.499 nm, svo við fengum 256 skannaðar myndir af hverju vatnsmerki. Þetta var mjög spennandi – að sjá fyrst handritið fyrir framan sig allt útskrifað í bleki svo vatnsmerkin voru vart sjáanleg, hvað þá að hægt væri að greina hvaða merki væri um að ræða, en fylgjast svo með hve skýr og auðsjáanleg vatnsmerkin urðu á skjá myndavélarinnar.

Við náðum að taka nærri 630 myndir af fleiri en 480 vatnsmerkjum úr íslenskum sextándu og sautjándu aldar skjölum og handritum. Á næstu mánuðum munum við bæta þeim við vatnsmerkjagagnagrunn á netinu, Wasserzeichen-Informationssystem (www.wasserzeichen-online.de), svo fylgist endilega með. 

RÚV fannst vatnsmerkjamyndun okkar líka heillandi og fréttamenn þaðan komu til þess að taka viðtöl og myndbönd af okkur. Við látum vita þegar það fer í sjónvarpið.

Það var Gerda Henkel Foundation sem styrkti okkur af mikilli rausn til þess að kosta litrófsmyndunina.

Litrófsmyndunarteymið Robert Fuchs (Cologne Institute of Conservation Sciences), Silvia Hufnagel (Stofnun Árna Magnússonar), Andreas Herzog (Fraunhofer Institute) and Vasaré Rastonis (Stofnun Árna Magnússonar)

Frekari heimildir:

https://www.iff.fraunhofer.de www.gerda-henkel-stiftung.de

Meinlschmidt, Peter, Carmen Kämmerer, and Volker Märgner (2010). “Thermographie – ein neuartiges Verfahren zur exakten Abnahme, Identifizierung und digitalen Archivierung von Wasserzeichen in mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Papierhandschriften, -zeichnungen und –drucken.” In Kodikologie und Paläographie im digitalen Zeitalter 2, ed. by Franz Fischer, Christiane Fritze and Georg Vogeler. Schriften des Instituts für Dokumentologie und Editorik 3. Norderstedt: Books on Demand, 209–226.