Kveraskipting, vatnsmerki og handritaframleiðsla

Silvia Hufnagel

1. mars 2023

Mikilvægur hluti rannsóknarverkefnisins Hringrás pappírs er greining á kveraskiptingu* samhliða greiningu á vatnsmerkjum og innihaldi texta handrita til þess að leiða í ljós hugsanleg tengsl hans við pappírsnotkun.

AM 426 fol. á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum (c) Silvia Hufnagel

Við vonum að okkur takist að leiða í ljós hvort textar í fjöltextahandritum voru skrifaðir á sams konar pappír eða ólíkan, hvort skrifarar höfðu mikinn eða lítinn pappírsforða úr að moða og hvort finna má staðbundin einkenni á pappírsnotkun á Íslandi. Við vonumst líka eftir að geta varpað ljósi á hvernig ákveðin handrit voru gerð. Til dæmis: Skrifuðu skrifarar hvern texta í aðskilin kver og sameinuðu þau svo í handrit – og fylltu þá kannski auð blöð með styttri textum eftir á? Eða skrifuðu þeir marga texta í einu í fyrirfram gefinni röð á kver sem þegar var búið að útbúa?

Þegar kemur að sumum handritum og jafnvel ákveðnum skrifurum er þessum spurningum auðsvarað. Jón Erlendsson í Villingaholti (d. 1672) var til að mynda sérlega afkastamikill skrifari sem er vel þekktur fyrir afrit sín tvö af Íslendingabók (AM 113 a og b fol. í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum). Handrit hans hafa gjarnan mjög reglulega kveraskiptingu: Jón notaði oft ferkver (quaternios - þ.e. fjögur tvinn í kveri) – eða fimmkver (quinternios - þ.e. fimm tvinn í kveri). Flest handrit hans hafa aðeins að geyma eitt eða tvö vatnsmerki, sem bendir til þess að hann hafi átt nægar birgðir af pappír og að hann hafi afritað handrit eftir skýrri vinnuáætlun.

Önnur handrit eru erfiðari viðfangs, ekki síst vegna síðari tíma inngripa og viðgerða. Handritið AM 426 fol (frá 1670-82) er sérlega snúið úrlausnarefni. Verkbeiðandi handritsins, Magnús Jónsson í Vigur, bætti titilsíðu og þremur máluðum myndum við hið fullbúna handrit. Á áttunda áratug átjándu aldar var handritið bundið inn upp á nýtt og voru þá fyrstu 20 blöðin skorin við kjölinn og sett saman aftur í ný tvinn sem voru ólík þeim gömlu. Vegna mikilla viðgerða á síðustu öld er kveraskipting sumra blaðanna enn óljós. Vonandi getur okkar frábæri forvörður á Stofnun Árna Magnússonar hjálpað til við að svara síðustu spurningunum. Fylgist með!

* Kver eru blöð úr pappír eða skinni sem eru brotin saman í þá stærð sem óskað er og saumaðar saman við kjölinn. Mörg kver í handritum eru gerð úr átta síðum eða fjórum tvinnum (það er líka kallað quaternio) en kver í prentuðum bókum eru oft aðeins eitt samanbrotið blað. (Sjá flettuna „gathering“ í  Ligatus Language of Bindings, https://www.ligatus.org.uk/lob/index.php/).

Frekari heimildir:

Helgi Ívarsson. "Sr. Jón Erlendsson handritaskrifari í Villingaholti." Árnesingur 8 (2007): 157-170.

McDonald Werronen, Sheryl. "The Working Practices of Magnús Ketilsson: An Icelandic Scribe at the End of the Seventeenth Century." Scandinavian Studies 92 (2020): 39-61.

Ligatus Language of Bindings, https://www.ligatus.org.uk/lob/index.php/

Springborg, Peter. "Antiqvæ Historia Lepore: Om renæssancen i den islandske håndskriftsproduktion i 1600-tallet." Gardar 8 (1977): 53-89.