Kveraskipting, vatnsmerki, filt- og nethliðar

Silvia Hufnagel

18. október 2023

Í rannsóknarverkefni okkar Hringrás Pappírs rannsökum við meðal annars framleiðslu handrita, sérstaklega með því að greina kveraskiptingu (lesið meira um það hér og hér). Það er erfitt að greina sum handrit, sérstaklega fjöltextahandrit sem Árni Magnússon skipti upp í eintextahandrit. Við finnum gjarnan óreglulega kveraskiptingu, tvinn sem var skipt upp og skeytt saman á nýjan hátt, mörg stök blöð fest við tvinn og svo framvegis.

Það er auðveldara að endurgera kveraskiptingu fjöltextahandrita þegar þau innihalda lengri texta í reglulegum kverum. Í þessum tilfellum getum við gefið okkur að kverin sem hafa að geyma bæði upphaf og endi texta séu af sömu stærð og hin kverin. Við notum dreifingu vatnsmerkja til þess að endurskapa upphaflega byggingu slíkra kvera. Þetta er auðveldast ef við höfum vatnsmerki með mótmerkjum því stök blöð sem hafa að geyma aðalmerkið hljóta að hafa myndað upphaflegt tvinn með stöku blaði með mótmerkið. Við gætum þess að pör merkja og mótmerkja passi saman sem og að filthlið og móthlið pappírsins standist á.

Skýringarmynd af kveraskiptingu í AM 163 n fol. á Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, gert með VCEditor.

Eitt snúnasta viðfangsefnið sem við höfum rekist á hingað til er handritið AM 163 n fol. sem er frá síðari hluta sautjándu aldar og var upphaflega hluti stærra handrits. Nú hefur það að geyma 16 blaðsíður, síða 1 og 16 eru viðbætur sem Árni Magnússon kom fyrir til að geyma upphaf Kjalnesinga sögu og enda Jökuls þátts Búasonar. Fyrsta blaðið myndar tvinn með spjaldblaðinu og blað 16 myndar tvinn með aftara spjaldblaðinu. Blöð 2-7 mynda þríkver (ternio – kver með þremur tvinnum) og við fyrstu sýn virðist sem síður 8-15 myndi ferkver (quaternio – kver með fjórum tvinnum) með sýnilegum þræði í saumum milli síðu 11 og 12. En nánari skoðun [1] á dreifingu vatnsmerkja, filt- og nethliðum pappírsins og saumaskapnum leiðir í ljós að blöð 8-13 mynda þríkver og blöð 14-15 eru stök blöð fest saman með stungusaum. Vera má að þau hafi upphaflega verið fyrstu tvö blöðin í næsta þríkveri, sem geymdi lok Jökuls þátt Búasonar og upphafið á öðrum texta. Þannig hefur upphaflega fjöltextahandritið ef til vill haft reglulega kveraskiptingu þríkvera sem hvarf með síðari tíma breytingum á handritinu.

Frekari heimildir: 

Beeke Stegmann. “Árni Magnússon’s rearrangement of paper manuscripts.” Ph.D. Thesis. University of Copenhagen, 2017.

[1] By Beeke Stegmann, Silvia Hufnagel and Vasarė Rastonis, proving once more the importance of interdisciplinary studies and team work.