Kveramerkingar, vatnsmerki og viðgerðaskráning

Silvia Hufnagel

15. ágúst 2023

Í dag segjum við frá handriti sem olli okkur heilabrotum í talsverðan tíma: AM 426 fol. í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum í Reykjavík. Handritið var skrifað milli 1670 og 1782 fyrir hinn fræga handritamógúl Magnús digra Jónsson í Vigur (1637-1702). Aðalskrifari handritsins var Magnús Þórólfsson en hlutar handritsins voru skrifaðir af Þórði Jónssyni og syni hans, Jóni Þórðarsyni. Handritið er ef til vill þekktast fyrir þrjár heilsíðumyndir sem málaðar eru í það og sýna Egil Skallagrímsson (f. 2v), Gretti Ásmundarson (f. 79v) og Guðmund ríka Eyjólfsson (f. 143v), allar þrjár að líkindum gerðar af Hjalta Þorsteinssyni (sjá stafrænar myndir hér)

AM 426 fol. Smáatriði úr f. 3.r. með kveramerkingu (e. Quire signiture) (c) Silvia Hufnagel

Máluðu myndirnar þrjár og titilsíðan eru síðari tíma viðbætur. Samkvæmt viðgerðaskýrslu forvarða frá tíunda áratug tuttugustu aldar var handritið leyst úr bandinu og bundið inn á ný nokkrum sinnum, til að mynda um 1770 þegar bréf sem dagsett var 1769 var notað sem saurblað. Á einhverjum tímapunkti voru fyrstu nítján síðurnar skornar við kjölinn og raðað upp á nýtt, svo upphafleg kveraskipting fyrstu þriggja kveranna er óþekkt.

Þegar við rannsökuðum handritið nánar jókst undrun okkar enn. Það varð ljóst að bygging fleiri kvera en fyrstu þriggja hafði verið breytt, ekki síst því kveramerkingar pössuðu ekki við upphaf hvers kvers. Það virðist sem kverin á blöðum frá 1 til 62 og frá 305 til 317 hafi upphaflega verið í annarri röð. Þegar við tökum til greina vatnsmerkin, móthlið og filthlið pappírsins (þ.e. hliðina sem snýr að pappírsmótinu og þá sem snýr að þæfða filtlaginu þegar pappírinn er lagður til þerris við framleiðsluna) og kveramerkingar gátum við endurgert upphaflegu kveraskiptinguna. Titilsíðan og fyrsta myndin (blöð 1-2) voru stök blöð sem bætt var við síðar og ystu tvinnin í kverum I til VIII (blöð 3-62) og síðustu tvö kverin (blöð 305-317) voru skorin upp og sett saman á nýjan hátt.

Líklega var titilsíðunni og myndunum bætt við að beiðni verkbeiðanda, Magnúsar í Vigur, en það er ekki ljóst hvort þeim var bætt við á sama tíma. Það er heldur ekki á hreinu hvenær kverabyggingunni var breytt.

Í samhengi rannsóknarverkefnis okkarer líka áhugavert að geta þess að margvíslegur efniviður var endurnýttur í AM 426 fol. Fyrir utan bréfið sem endaði sem saurblað voru pappírsstrimlar notaðir í fals, síða úr prentaðri bók var endurnýtt sem fóður innan í kjöl og tréspjöld í kápuna voru endurnýtt líka. Við gátum ekki komist að því í hvaða handrit spjöldin höfðu verið notuð áður en við munum reyna að komast að fleiru um pappírsbútana, svo fylgist með!

Frekari heimildir:

Agnete Loth, “Om håndskrifter fra Vigur i Magnús Jónssons tid. 1. Fire tegninger af sagahelte.” Opuscula 3 (1967): 92-95.