Jarðabækur og afgangspappír

17. júní 2024

Á þessum dýrlega þjóðhátíðardegi (hipp hipp, húrra!) lítum við á handrit sem hefur að geyma uppkast að jarðabók. Best þekkta jarðabókin var skráð af Árna Magnússyni og Páli Vídalín að beiðni Danakonungs. Árni og Páll vörðu bróðurparti áranna 1702-1710 á Íslandi við söfnun gagna fyrir jarðabókina og fyrir hið fræga manntal frá 1703. Handritið AM 463 fol geymir hins vegar aðeins eldra efni sem að mestu var safnað árið 1693.

Meirihluti þessa handrits var skrifaður á gæðapappír og hefur að geyma jarðarentu og skattaupphæð hvers bæjar í hverri sýslu. Í lok hverrar sýsluskýrslu má finna baktitil eða kólófón með undiskriftum og jafnvel innsiglum ráðamanna. Mörg þessara hefta voru áður brotin saman og stundum innsigluð. Flest eru þessi hefti í folio-stærð (arkarstærð), þótt sum séu í quarto (fjórðungsbroti) og önnur í ílangri fjórðungsstærð (quarto oblong) sem var algeng stærð fyrir bókhald.

Það sem gerir þetta handrit áhugavert fyrir rannsóknarverkefnið Æviferill pappírs er að það er skrifað á pappír með mikinn fjölda vatnsmerkja; á 375 síðum er að finna fleiri en 30 ólík vatnsmerki. Þessi mikli fjöldi bendir til þess að embættismennirnir sem unnu að skýrslunum hafi ekki fengið pappír til verksins heldur hafi þurft að nota sínar eigin birgðir.

Til viðbótar er að finna nokkra minnisseðla skrifaða af Árna Magnússyni á endurnýttan pappír. Á einum stað, á síðu f. 87v, er enn hægt að lesa hluta af bréfi sem skrifað var til biskups. Verso-síðurnar á öðrum minnisseðlum hafa að geyma athugasemdir Árna um jarðabókina – þ.e. Árni endurnýtti pappírinn samstundis.

Handritið AM 463 fol: endurnýtt pappírsblað (c) Silvia Hufnagel

Síðast en ekki síst má finna pappír sem var áður notaður sem umbúðapappír í einum af þessum heftum, þar sem á er skrifað „Muule=Syssel 1“ með hönd Árna Magnússonar. Pappírinn er dökkbrúnn og mjög grófur. Keðjulínur og netlínur, auk ljósari trefja, ef til vill strátrefja, sjást með berum augum. Það virðist mögulegt að umbúðapappír hafi verið notaður hér. Ef þú hefur einhvern tímann séð slíkan pappír, máttu gjarnarn láta okkur vita!

Frekari heimildir:

Björn Lárusson, The Old Icelandic Land Registers, translated by W. F. Salisbury. Lund: Gleerup, 1967.