Hráefni pappírsgerðarinnar

Silvia Hufnagel

15. janúar 2021

Ég var einu sinni spurð hvers vegna það hefðu ekki verið neinar pappírsmyllur á Íslandi. Ég fór að útskýra að hér hefði varla nokkur klæðnaður úr líni legið á lausu, að árnar hér væru ýmist of grunnar eða of straumþungar til þess að knýja pappírsmyllu, að hér hafi hvorki verið til staðar nauðsynleg þekking til starfseminnar né fjármagn til þess að setja hana á fót. Spyrjandanum var dálítið brugðið og svaraði: „Nú, svo það var ekki vegna þess að það eru engin tré á Íslandi?“ Þetta kom mér til þess að hugsa dálítið um þekkingu okkar á efniviðnum sem pappír er gerður úr.

Kirkjufell (c) Silvia Hufnagel

Nútímapappír er gerður úr tré, eða raunar beðmistrefjum úr timbri, ásamt endurnýttum pappír. Og þar sem lítið er um tré á Íslandi er ekki hægt að framleiða hér pappír, nema endurunninn pappír, eins og viðmælandi minn gerði ráð fyrir.

Pappír sem gerður er úr beðmistrefjum úr trjám er hins vegar frekar nýleg uppfinning í sögu pappírsins. Þjóðverjinn Friedrich Gottlob Keller fann upp viðarkvoðuaðferðina árið 1843 og hafði fengið einkaleyfi fyrir henni tveimur árum síðar. Árið 1852 fékk Heinrich Voelter annað einkaleyfi fyrir aðferðinni en hann þróaði iðnvélar til pappírsframleiðslu. Á sama tíma fór Charles Fenerty frá Nova Scotia í Kanada að framleiða pappírúr möluðu timbri í Norður-Ameríku, en hans uppgötvun var sjálfstæð og ótengd uppfinningum Kellers og Voelters í Evrópu. Hugh Burgess og Charles Watt fengu svo einkaleyfi á efnafræðilegri aðferð við pappírsframleiðslu úr viðartrefjum í Bandaríkjunum árið 1854.

Fyrir þann tíma var pappír á vesturlöndum yfirleitt gerður úr tuskum, fötum úr líni (hör) sem orðin voru of slitin til þess að klæðast. Slíkur pappír er enda nefndur tuskupappír í löndum Evrópu; rag paper á ensku og Lumpenpapier á þýsku. Gera má ráð fyrir að lín hafi upphaflega merkt sléttofið klæði, oftast úr hör eða hampi, en bómull var sjaldan notuð. Söfnun slitinna klæðatuskna fyrir pappírsmyllur var stjórnað með harðri hendi konungstilskipana og reglugerða á tímabili árnýaldar. Þrátt fyrir þetta gátu yfirvöld ekki stöðvað ólöglega, alþjóðlega tuskuverslun, til dæmis milli Englands og Frakklands. Tuskusafnarar voru gjarnan konur á jaðri samfélagsins, fatlaðar eða veikar og fátækar og vinnan ógeðfelld og heilsuspillandi. 

Tuskusafnari í New York (1870)

Rétt eins og nútímafólk veit að pappír er gerður úr trjám, vissi fólk í fortíðinni að pappír væri gerður úr tuskum. Til er fjöldi ljóða frá Englandi endurreisnartímans sem þar sem tuskur eða hör eða jafnvel hörfræjaolía er nefnd í tengslum við pappír og skrif, sem sýnir vel að þekking fólks á því að klæðatuskur væru hráefnið í pappír var almenn.

Þekkið þið einhver slík dæmi í íslenskum ljóðum?

Frekar heimildir: 

Dard Hunter, Papermaking: The History and Technique of an Ancient Craft. NY: Dover, 1978.

Sandra Schultz: Papierherstellung im deutschen Südwesten: Ein neues Gewerbe im späten Mittelalter. Material Text Cultures 18. Berlin: De Gruyter, 2018.

Joshua Calhoun: The Nature of the Page: Poetry, Papermaking, and the Ecology of Texts in Renaissance England. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2020.