Hringrás pappírs á Íslandi: Vatnsfjarðar-handritin

17.  júní 2018

Hin auðuga höfðingjaætt Vatnsfirðinga á Vestfjörðum pantaði fjölda handrita á sautjándu öld. Við hyggjumst kanna hvort hún pantaði jafnvel enn fleiri handrit en heimildir geta um.

Eyjan Vigur á Ísafjarðardjúpi (c) Silvia Hufnagel

Vestfirðir voru öflug menningarmiðstöð á Íslandi eftir miðaldir og eiga mörg handrit uppruna sinn að rekja þangað. Ein fjölskylda bar höfuð og herðar yfir aðrar í handritamenningu sautjándu aldar á Íslandi en það var fjölskylda séra Jóns Arasonar í Vatnsfirði. Varðveitt eru yfir þrjátíu handrit sem vitað er að voru pöntuð af honum eða ættingjum hans, til að mynda syni hans, Magnúsi Jónssyni í Vigur.

Séra Jón Arason (1606-1673) var af Svalbarðsætt, sem var ein af auðugustu og valdamestu íslensku ættum sinnar tíðar. Faðir hans var einn mikilvirkasti athafnamaður landsins, Ari Magnússon í Ögri, og móðir hans, Kristín Guðbrandsdóttir, var dóttir Guðbrands biskups Þorlákssonar (um 1541-1627), útgefanda hinnar svokölluðu Guðbrandsbiblíu (1586) sem ber nafn hans og var fyrsta biblían sem prentuð var á íslensku. Jón var hámenntaður maður og hafði farið utan til náms við Kaupmannahafnarháskóla. Eftir að hann sneri heim til Íslands var hann gerður rektor latínuskólans í Skálholti en hlaut síðar ábatasama prestsstöðu í Vatnsfirði á Vestfjörðum. Hann var sagður hafa verið einhver mælskasti maður sinnar tíðar; hann talaði nokkur tungumál og þýddi bókmenntaverk úr þýsku og dönsku, ritaði annála og var auk þess skáld gott, en finna má mörg ljóða hans og sálma í handritum og bókum.

Kona Jóns, Hólmfríður Sigurðardóttir (1617-1629), var ættuð úr fjölskyldu af svipuðu standi og jafnvel enn auðugri. Hún varði hluta æsku sinnar hjá afa sínum, Oddi biskupi Einarssyni við biskupsstólinn í Skálholti og var afar áhugasöm um bókmenntir ef marka má ljóð sem ort var um fjölskyldu hennar.

Það þarf því ekki að koma á óvart að mörg barna Jóns og Hólmfríðar voru einnig virk í menningar- og bókmenntalífi samtíðar sinnar. Þekktast barna þeirra er Magnús Jónsson í Vigur (1637-1702) en fleiri en fjörutíu handrit hafa verið rakin til starfa hans sem höfundar, skrifara, kostunarmanns og eiganda. Magnús var mikilvirkur skrifari, ljóðskáld og þýðandi og pantaði auk þess fjölda handrita. Hinar vel menntuðu dætur hjónanna léku einnig mikilvægt hlutverk við framleiðslu og miðlun handrita. Til dæmis var Ragnheiður Jónsdóttir yngri (1646-1715) hátt sett í samfélagi sínu sem biskupsfrú. Í ekkjudómi sínum menntaði hún margar ungar stúlkur og vitað er að nokkur handrit sem enn eru varðveitt voru í hennar eigu.

Varðveitt eru fleiri en þrjátíu handrit sem Vatnsfjarðar-fjölskyldan pantaði eða sem við teljum líklegt að hún hafi pantað. Við vonum að verkefni okkar Hringrás pappírs takist að varpa frekara ljósi á þau síðarnefndu.

Fyrst hyggjumst við kanna vatnsmerki handritanna sem vitað er með vissu að fjölskyldan í Vatnsfirði pantaði, til dæmis vatnsmerkin á blöðum handritsins Lbs 235, fol. í Landsbókasafni, sem ritað var 1681-1682 af Jóni Þórðarsyni fyrir Magnús í Vigur. Næst þarf að athuga hvort þessi vatnsmerki voru algeng á Íslandi á þeim tíma eða hvort þau sé aðallega að finna í Vatnsfjarðar-handritunum. Þetta getum við gert með því að bera þau saman við vatnsmerki í öðrum handritum og skjölum. Í öðru lagi hyggjumst við bera saman vatnsmerki Vatnsfjarðar-handritanna við þau handrit sem ekki er víst að tengist fjölskyldunni í Vatnsfirði til þess að leiða í ljós uppruna þeirra handrita með meiri vissu en hingað til hefur verið hægt. Þannig viljum við leggja okkar af mörkum til sögu íslenskra handrita á tímabilinu eftir miðaldir. 

Við birtum niðurstöður um þennan hluta rannsóknarinnar jafnt og þétt, svo fylgist með! Einnig má fylgjast með rannsókninni á Twitter.

Frekari upplýsingar: 

Þórunn Sigurðardóttir. “Constructing Cultural Competence in Seventeenth-Century Iceland: The Case of Poetical Miscellanies.” In Mirrors of Virtue: Manuscripts and Print in Late Pre-Modern Iceland, edited by Margrét Eggertsdóttir and Matthew James Driscoll, 277-320. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 2017.

Springborg, Peter. “Antiqvæ historiæ lepores: Om renæssancen I den islandske håndskriftproduktion i 1600-tallet.” Garðar 8 (1977): 71-88.

For information on the scribal network of Magnús Jónsson í Vigur, check out https://icelandicscribesproject.com/2018/04/, the website of Sheryl Werronen McDonald’s Marie-Skłodowska-Curie research project.