Hringrás pappírs á Íslandi - bókasaga

Silvia Hufnagel

17. júní 2018

Á Íslandi gengu bækur í arf milli kynslóða sem ættargripir, þær voru gefnar sem dýrmætar gjafir eða jafnvel seldar. Tveir bókasafnarar, hinn enski Joseph Banks og Þjóðverjinn Heinrich Erkes, lögðu grunn að stórum söfnum íslenskra bóka og handrita. Við viljum fræðast betur um það net bóksala sem þeir tengdust og komast að því hverjir fyrri eigendur bókanna voru. 

AD+I15, kápa. Háskóla- og borgarbókasafnið í Köln (c) Regina Jucknies

Sir Joseph Banks (1743-1820) var breskur grasafræðingur. Hann var forseti konunglega breska vísindafélagsins í áratugi og vann að því að safna plöntum fyrir Konunglega grasagarðinn í Kew, en hann er ef til vill frægastur fyrir að hafa tekið þátt í fyrsta könnunarleiðangri breska skipherrans og landkönnuðarins James Cook yfir Kyrrahafið til Suður-Ameríku, Nýja-Sjálands og Ástralíu á árunum 1768-1771. Banks missti hins vegar af tækifæri til þess að fara með í annan leiðangur Cooks og varð það til þess að hann hélt frekar í ferðalag um Wright-eyju, hinar vestari eyjar Skotlands og – það sem mestu máli skiptir fyrir okkur – Ísland. Í dag eru átta handrit og fjörutíu prentaðar bækur frá Íslandi sem Banks safnaði geymdar í Breska ríkisbókasafninu (British Library).

Heinrich Erkes (1864-1932) var þýskur kaupmaður sem sneri sér að bókasöfnun. Hann hreifst af Íslandi, lærði íslensku og fór svo fjölda könnunarleiðangra um landið þar sem hann safnaði öllu prentuðu efni tengdu Íslandi sem hann gat komist yfir. Hið glæsilega safn hans er nú hluti af Háskólabókasafninu í Köln.

Í þessum hluta rannsóknarverkefnis okkar Hringrás pappírs einbeitum við okkur að sögu eða æviferli bókanna í safni Banks og Erkes sem hluta eða muna. Markmið okkar er að kanna allan æviferil bókanna frá framleiðslu og fyrri eigendum til safnanna sem nú geyma þær: Hvernig safnararnir tveir eignuðust safnmuni sína, hverjir seldu bækurnar eða hlutuðust til um sölu þeirra og hverjir voru fyrri eigendur þeirra. Hér verða nýttar upplýsingar sem hin ýmsu ummerki um fyrri eigendur geyma, en það eru til að mynda spássíuskrif og -teikningar eða pappírssnifsi og bréf sem stungið hefur verið inn í bækur á síðari stigum, en einnig heimildir úr skjalasöfnum, svo sem uppboðsskrár. Bókband bókanna reynist sérlega dýrmæt uppspretta vísbendinga um uppruna og eigendasögu þeirra. Í Evrópu árnýaldar voru bækur vanalega seldar óbundnar eða þær bundnar inn til bráðabirgða í þunna pappírskápu, rétt eins og útgefin rit í röðinni Editiones Arnamagnæanæ eru seld enn í dag, en hið eiginlega bókband fór fram á vegum kaupenda þeirra. Bókum var oft raðað upp á nýtt og bundnar inn aftur síðar, og allt þetta bókband og efnin sem notuð voru í það gefa okkur vísbendingar um æviferil bókanna.

Við vonum að þið hafið notið þessarar stuttu kynningar á bókasöguhluta verkefnisins okkar, Hringrás pappírs, og að þið haldið áfram að fylgjast með blogginu. Fylgist með hér og fylgið okkur á twitter líka. 

Frekari upplýsingar:

Anna Agnarsdóttir, ed. Sir Joseph Banks, Iceland and the North Atlantic 1772-1820: Journals, Letters and Documents. London: Routledge, 2016.

Jucknies, Regina. Heinrich Erkes (1864-1932): Kölner Kaufmann, Kenner Islands und kluger Bibliothekar. Vorträge in der Universitäts- und Stadtbibliothek Köln 1. Cologne: Universitäts- und Stadtbibliothek, 2010.

Meier, Thomas, et al., ed. Materiale Textkulturen: Konzepte – Materialien – Praktiken. Berlin: de Gruyter, 2015.