Geymsla bóka á Íslandi

Silvia Hufnagel

20. október 2020

Bókageymsla í nútímanum (c) Silvia Hufnagel

Innblásin af nýlegum þráðum á Twitter ákvað ég að gera stutta könnun á geymslu bóka. Í klaustrum á meginlandinu voru bækur oft geymdar í litlum hólfum í klausturveggjunum. Dýrmætar bækur voru geymdar í skrúðhúsinu og bækur sem notaðar voru daglega voru geymdar á notkunarstað. Þegar fjöldi bókanna varð of mikill fyrir litlu geymsluhólfin í klaustrunum var viðbótarpláss eða jafnvel heilt herbergi lagt undir bækurnar, til dæmis á kirkjupallinum milli kirkjuskips og ráðstofunnar (kapítulans). Bækur voru auðvitað líka geymdar í kistum, skápum og hillum á miðöldum og síðar. Í fyrstu voru bækur látnar liggja flatar og það fór ekki að tíðkast fyrr en síðar að raða þeim standandi upp á endann en þá vísaði framsniðið út. Þannig tóku að tíðkast fallegar – og faldar – skreytingar á framsniði bókanna (sjá stafræna sýningu hjá KU Leuven). Það var ekki fyrr en á tímabilinu milli sextándu og átjándu aldar að fólk fór að geyma bækur á þann hátt sem okkur finnst eðlilegt í dag, lóðréttar með kjölinn fram.

Á Íslandi er hægt að finna upplýsingar um geymsluaðferðir bóka í máldögum kirkna, sem eru sannkallaðir fjársjóðir alls kyns upplýsinga. Yfirleitt greina máldagar aðeins frá hvaða bækur voru til í kirkjunni, en einstaka færslur búa yfir ítarlegri upplýsingum. Þannig vitum við að árið 1550 að Hólum í Hjaltadal, biskupsstól Norðurlands, voru bækurnar geymdar í kór kirkjunnar, en einnig nálægt hærra altarinu og í einni kapellunni, bækur voru einnig geymdar í Auðunarstofu. í Þykkvabæjarklaustri, klaustri Ágústínusarreglunnar á Suðurlandi, voru skjöl um tíma geymd í kirkjuturninum – með skelfilegum afleiðingum – því flest eyðilögðust þau þar og var að lokum hent. 

Bækur voru gjarnan geymdar í kistum. Árið 1569 var í eigu Hóladómkirkju „brefa stock[ur]. boka kista hia alltari“ – bréfastokkur, bókakista hjá altarinu (Diplomatarium Islandicum, 15. bindi, bls. 2013). Þessu fylgir listi nær fimmtíu bóka. Bréfastokkurinn var enn til árið 1721 ef marka má orð Árna Magnússonar: „Originalen ligger udj Stiftskisten paa Holum, og er paa papir“ („upprunalega skjalið liggur í bréfakistunni á Hólum og er úr pappír“, Diplomatarium Islandicum, 11. bind, bls. 122). Árni vísar til vitnisburðar (lat. vidimus) frá um 1640, en honum var gefið afrit af honum 1721.

Bækur voru líka geymdar í skápum. Það var „lijtill skapur og eru j bækur” á biskupsstólnum í Skálholti árið 1541 (Diplomatarium Islandicum, 10. bindi, bls. 629).

Því miður vitum við ekki hvort bækurnar voru geymdar með framsniðið út eða ekki. Veist þú meira? Og hefur þú séð íslenska bók með framsniðsskreytingu? Eða bókahjól?

Frekar heimildir:

Theresa Webber: "The Libraries of Religious Houses," in The European Book in the Twelfth Century, edited by Erik Kwakkel and Rodney Thomson. Cambridge Uni Press, 2018, 103-121.

Diplomatarium Islandicum: Íslenzkt fornbréfasafn; sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenzka menn, edited by Jón Sigurðsson et al. 16 vols. Copenhagen: Hið íslenzka bókmenntafjelag, 1857-1972. Aðgengilegt hér og hér.