Frá Hólum til Göttingen

Regina Jucknies

3. maí 2019

Síðasta færsla fjallaði um Guðbrandsbiblíu sem prentuð var 1584. Hvern hefði grunað að tvö eintök af þeirri merku bók sé að finna í Göttingen í hjarta Þýskalands!

Í mars fór ég, Regína, til Göttingen – ekki þó til þess að aðgæta íslensku biblíurnar heldur til þess að kynna hluta rannsóknar okkar á stærstu sagnfræðiráðstefnu Þýskalands.

https://kunsthistorikertag.de/wp-content/uploads/2018/07/cfp_kunsthistorikertag_2019_english.pdf

Á þessu ári var þema ráðstefnunnar „Um hlutina!“ eða “Zu den Dingen!“ Ég naut þess að hlýða á marga fyrirlestra, þar á meðal umræður um mismunandi mögulegar skilgreiningar á hugtakinu „hlutur“ – en meðal þeirra sem kvöddu sér hljóðs um það mál var Horst Bredekamp sem er einn helsti listasagnfræðingur þýskalands en einnig afar umdeildur. Bredekamp skipulagði ásamt Wolfgang Schäffner málstofu um efnislegan atbeina (e. Material Agency): Öfugt við textafræðinga eru listasagnfræðingar mjög vanir því að huga að efnislegum þáttum listmunanna sem þeir rannsaka ef listaverkið sjálft býr ekki yfir upplýsingum um sögu sína, og þeir hafa lengi velt fyrir sér sambandi efniviðar og listaverks.

Því þóttu mér umræðurnar á ráðstefnunni bæði ítarlegar og áhugaverðar. Það kom mér þó á óvart að verða vitni að hinni mjög líflegu umræðu um skilgreiningu hugtaksins „thing“ (sem gæti átt sér íslenska hliðstæðu í orðinu „hlutur“) og aðgreiningu þess frá hugtakinu „object“ (sem á íslensku mætti útleggja sem „munur“). Í stuttu máli má skilgreina „thing“ - hlut - sem efnislegt fyrirbæri (e. item) sem ekki þekkingarfræðilega skilgreint. Aftur á móti er „object“, eða „munur“, talinn vera fyrirbæri (item) sem var skapað af ásetningi og sem skynjað er af einhverjum og er þannig viðfang skynjunarinnar, til dæmis máluð mynd sem manneskja horfir á. Þetta er áhugavert umhugsnar- og umræðuefni.

Eins og við mátti búast fylgdist ég spennt með þeim hluta ráðstefnunnar sem bar titilinn „Object book. The codex as object in the Middle Ages and the Early Modern Period“, eða „Bókmunur. Handritið sem munur á miðöldum og í árnýöld“ sem Antje Fehrmann og Justin Kroesen leiddu. Í grein minni á ráðstefnunni ræddi ég áhrif þess að um nokkurra alda skeið var fyrsta prentsmiðja Íslendinga (og sú eina fram til 1770) í eigu biskupsins og því allt sem prentað var á þeim tíma samþykkt af kirkjunni og framleitt beinlínis til þess að boða kristna (og að mestu leyti lútherska) trú.

Sem dæmi um íslenskt farandhandrit sem breytist úr því að vera trúarlegur munur í að vera safngripur í bókasafni gerði ég grein fyrir „ofurlítilli bænabók“, Wolfenbüttel, Cod. Guelf. Extravagantes 315. Hún hefur að geyma safn íslenskra bæna sem að mestu leyti eru þýddar úr þýsku. Fjölda ummerkja um fyrri eigendur er að finna í handritinu, svo við höfum ríkulegar upplýsingar um þá. Þetta smágerða pappírshandrit í oktavó-broti var skrifað 1650, ef til vill af Elínu Þorláksdóttur (dóttur Þorláks Skúlasonar biskups), og átti hún það með vissu, en gaf það frænku sinni Elínu Hákonardóttur. Elín þessi gaf svo þessa bók bróður sínum Vigfúsi sem hélt til meginlandsins til náms árið 1668. Hugsanlega var bókinni ætlað að vera eins konar verndargripur eða minjagripur svo drengurinn ætti gott með að hugsa heim og minnast uppruna síns. Þannig hefði bókin breytt um merkingu sem munur við brottförina frá Íslandi. 

Herzog-August-Bibliothek Wolfenbüttel

Ungi stúdentinn ferðaðist svo líka um Evrópu og á einni slíkri ferð hlýtur hann að hafa komist í samband við ungan Þjóðverja, August Heliand, sem hann færði þetta litla handrit að gjöf. Við vitum ekki hvernig bænabókin rataði inn í bókasafn Ágústs hertoga, þá búin að missa gildi sitt sem trúarlegur munur og næstum orðin ekki nema hver annar „hlutur“ („thing“) í sögulegu safni. Hún var alveg gleymd þangað til fyrir fáeinum árum að Margrét Eggertsdóttir fann hana þar sem hún var enn merkt “sænsk bænabók”. Hér er á ferðinni ævisaga bókmunar eins og hún gerist best og því erum við spennt að komast að fleiru – ekki síst um íslensku, prentuðu biblíurnar sem ferðuðust til Evrópu, þar sem Wolfenbüttel hlýtur að vera meðal staða sem vert er að heimsækja.

Eftir ferðina til Göttingen fannst mér ég full af endurnýjuðum, vitsmunalegum lífskrafti og að springa úr vorlegri orku. Háskólasvæðið í Göttingen er fullt af kirsuberjatrjám sem blómstruðu sem mest þau máttu.

E.s.  Ef þú hefur velt fyrir þér hvers vegna sögulegi hluti bloggsins hefur verið minna virkur síðustu mánuði er það vegna þess að ég, Regina, er orðin þátttakandi í öðru rannsóknarverkefni um efnislega sögu og hlutasögu sem þið munuð frétta meira af síðar, svo endilega fylgist með!

Háskólasvæðið í Göttingen, með háskólabókasafnið í baksýn

Frekari upplýsingar:

Margrét Eggertsdóttir: “A small prayer book travels from Iceland to Germany”, in: Skandinavische Schriftlandschaften. En vänbok till Jürg Glauser, ed. Klaus Müller-Wille et al. Tübingen: Narr, 2017, pp. 189-193.

Margrét Eggertsdóttir: “Ofurlítil íslensk baenabók í Wolfenbüttel”, Gripla 15 (2004), pp. 223-244.

Fyrir þau sem elska fræðikenningar: The Object Reader, ed. Fiona Candlin & Raiford Guins. London & New York: Routledge, 2009.