Elstu íslensku handritin og skjölin úr pappír

20. febrúar 2019

Ísland á sér sérlega gamla og ríkulega handritamenningu. Í aldanna rás urðu nokkrar mikilvægar breytingar á henni, til að mynda tilkoma pappírsins á fimmtándu öld.

AM 232 8vo, hluti af vatnsmerki P (c) Silvia Hufnagel

Pappírinn barst fremur seint til Íslands. Til eru heimildir um að norski presturinn Michael Jónsson hafi ritað uppkast að skjali á pappír að Möðruvöllum í Eyjafjarðarsveit þann þriðja apríl 1423. Því miður er þetta uppkast ekki varðveitt. Elsta varðveitta pappírsskjalið er 14 árum yngra, dagsett 13. september 1437. Það er jarðakaupabréf sem höfðinginn Þorvarður Loptsson ríki (1410-1446) ritaði (AM Fasc 8,5 í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum). Þótt vitað sé að fleiri skjöl hafi verið rituð á pappír er þetta eina pappírsfornbréfið sem varðveitt er frá fimmtándu öld og það er ekki fyrr en eftir árið 1540 sem pappírsnotkun tekur að aukast.

Handritagerð úr pappír þróaðist á svipaðan hátt. Elsta varðveitta pappírshandritið er líklega AM 232 8vo í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum sem varðveitir bréfabók Gizzurar Einarssonar biskups frá árunum 1540-1548. Næstelsta handritið er AM 264 fol., sem geymir fimm mismunandi hluta sem varða bókhald, skatta og stjórnskipulegar upplýsingar um embættisbústaði fulltrúa konungs að Bessastöðum og í Viðey, en auk þeirra um embættismanninn Eggert Hannesson (um 1515-1583). Fjöldi varðveittra handrita eykst svo frá því um lok sextándu aldar.

Bæði pappírsskjölin og pappírshandritin voru skrifuð fyrir eða af fólki af æðstu stigum íslensks samfélags sem naut bestu menntunar sem völ var á á sínum tíma. Flestir skrifarar eða verkbeiðendur þessara pappírsmuna höfðu dvalið erlendis til lengri eða skemmri tíma. En hvaðan og hvernig þeir fengu hið nýja efni til bóka- og skjalagerðar er erfitt að henda reiður á því lítið er um sögulegar heimildir um pappírsverslun á Íslandi. Þær litlu upplýsingar sem við þó höfum, ásamt fyrstu niðurstaðna rannsókna okkar á vatnsmerkjum, benda til Þýskalands.

Ef þið viljið komast að fleiru um pappírsverslun á Íslandi, komið þá til Erlangen í næstu viku og hlýðið á ráðstefnuerindi mitt miðvikudaginn 26. febrúar 2019 kl. 12:10.

https://www.buchwiss.uni-erlangen.de/forschung/projekte/the-paper-trade-in-early-modern-europe.html

Frekari heimildir:

Arna Björk Stefánsdóttir, “Um upptöku pappírs á Íslandi á sextandu og sautjándu öld,” Sagnir 30 (2013): 226-236.