Drekahali

Silvia Hufnagel

20. febrúar 2020

Fyrir ári skrifaði ég um elstu pappírskjölin og handritin sem fundist hafa á Íslandi og í þessari færslu ætla ég að segja frá vatnsmerkinu sem ég fann í elsta íslenska skjalinu.

AM Dipl. Isl. Fasc. X, 6: litrófsmynd af hluta úr vatnsmerki af dreka (c) Hringrás pappírs

Fornbréfið AM Dipl. Isl. Fasc. X, 6 hefur að geyma jarðakaupasamning. Höfðinginn Þorðvarður Loptsson ríki (um. 1410-1446) seldi Gunnsteini Jónssyni bæinn Leyning í Eyjafjarðarsýslu, um 40 km suður af Akureyri. Á móti seldi Gunnsteinn Þorvarði bæinn Voga við Mývatn (um 80 km austur af Akureyri). Samningurinn er dagsettur 13. september 1437 og var undirritaður að Möðruvöllum í Eyjafirði, þar sem Þorvarður bjó.

Líkt og viðurnefni hans gefur til kynna var Þorvarður afar auðugur maður og er þekktur í dag af ýsmum ástæðum – ein þeirra er sú að hann tók virkan þátt í að koma því í kring að Jóni Gerrekssyni biskupi var drekkt. Margrét Vigfúsdóttir* hafnaði bónorði sonar biskupssins, sem svaraði fyrir sig með því að kveikja í bæ Ívars Hólms, bróður Margrétar, og fórst hann í brunanum. Margrét slapp úr eldinum og hét því að giftast þeim sem hefndi vígs bróður hennar. Hún efndi heit sitt og giftist Þorvarði 1436. Illu heilli lést hann svo 1446.

Aðeins er að finna hluta vatnsmerkisins í skjalinu. Þótt ég hafi fyrst talið það vera efsta hluta Basel-stafsins kom í ljós að það er í raun halinn á dreka (lesa má um þessa uppgötvun hér). Það er að líkindum lóðréttur dreki án annarra mótífa. Það eru til ýmsar færslur í Wasserzeichen-Informationssystem-gagnagrunninum um slíka dreka. Þeir eiga uppruna sinn á svæðinu milli Utrecht og Arnhem, nærri ánni Rín þar sem nú er Holland, og voru í notkun á árunum 1351-1451, en aðallega 1411-1431. 

Það er óljóst hvernig pappírinn með drekavatnsmerkinu endaði á Íslandi. Pappírsframleiðendur gætu hafa selt hann enskum kaupmönnum kunna að hafa selt hann áfram á Íslandi. En sé tekið mið af þeirri staðreynd að árið 1423 skrifaði norskur prestur, Michael Jónsson, uppkast að skjali á pappír að Möðruvöllum, bæ Þorvarðar, má telja líklegra að Michael hafi keypt hann í Noregi frá þýskum Hansakaupmönnum og flutt hann með sér til Íslands og að Þorvarður hafi notað afgangspappír frá Michael. 

*Á okkar dögum er Margrét vel þekkt sem verkbeiðandi og eigandi nokkurra handrita, til að mynda pappírshandritsins AM 343 4to sem geymir goða-, hetju- og riddarasögur.

Frekari heimildir:

Diplomatarium Islandicum: Íslenzkt fornbréfasafn, ed. Jón Sigurðsson et al., 16 vols. Copenhagen, 1857-1972; IV, 303-08, n. 365 and 570-571, n. 610.