Vopn úr stáli og vopn úr pappír og bleki

Silvia Hufnagel

15. júní 2021

Í síðustu færslu skrifaði ég um pappírsnotkun síðasta kaþólska piskupsins í Skálholti, Ögmundar Pálssonar, og lúthersks eftirmanns hans, Gissurar Einarssonar. Nú mun ég beina sjónum mínum að kollega þeirra á Norðurlandi, Jóni Arasyni biskupi.

Jón Arason (1484-1550, vígður 1524) er þekktastur sem síðasti kaþólski biskup Íslands en hann var hálshöggvinn 1550 ásamt sonum sínum tveimur (mikið rétt – hann átti börn og gekkst við þeim opinberlega, þrír sona hans voru prestar og einn þeirra, Sigurður Jónsson, ritaði hið fræga Sigurðarregistur, eignaskrá biskupsstólsins að Hólum eftir andlát föður hans – en nú er ég farin að fara framúr mér). Jón var einnig virt skáld og er vel þekktur í tengslum við prentun. Hann kom á fót fyrstu prentsmiðju landsins um 1530. Þó virðist lífshlaup Jóns Arasonar tengdara ofbeldi en lærdómi og prenti. Hann tók skýra og hatramma afstöðu gegn siðbreytingunni. Hann hneppti til að mynda eftirmann Gissurar biskups í varðhald og reyndi að hrekja alla helstu lútherstrúarmenn úr embættum. Að lokum var hann sjálfur tekinn höndum og hálshöggvinn 1550, eins og áður sagði. 

Jón Arason biskup nýtti pappír bæði í opinberum bréfaskriftum og við eigin umsýslu þótt lítið af skrifum hans á pappír hafi varðveist. Sigurðarregistur getur líka um pappírsbækur og nefnir til að mynda 17 eintök af kaþólskri tíðabók íslenskri. Þarna er átt við Breviarium Holense sem Jón biskup hafði prentað 1534; ekkert eintak hefur varðveist til okkar daga utan tvö brot sem fundust inni í bókbandi bókar í konunglega bókasafninu í Stokkhólmi.

Breviarium Holense. (c) Collijn, “Två blad af det förlorade Breviarium Nidrosiense,” plate 1.

Tíðabókin er sögð hafa verið byggð á Breviarium Nidrosiense, tíðabók Niðaróssdómkirkju, en norska borgin Niðarós nefnist í dag Þrándheimur. Bókin var prentuð var í París 1519 en vera kann að í hana hafi vantað suma hluta norsku fyrirmyndarinnar. Líklegt má telja að hún hafi haft að geyma sanctorale, sálmana og dagatal. Saman ná temporale (sem hefur að geyma texta fyrir færanlegar hátíðir) og sanctorale (sem hefur að geyma texta fyrir fastar hátíðir) yfir allt messuárið í rómversk-kaþólsku kirkjunni. Það virðist því rökrétt að íslenska tíðabókin hafi falið í sér bæði sanctorale og temporale, auk Sálmanna og dagatalsins. Fyrir þessa fjóra texta þurfti að minnsta kosti 53 pappírsblöð í hvert eintak. Ef við reiknum með hundrað eintökum, einu fyrir hverja höfuðkirkju sem heyrði undir biskupsstólinn að Hólum hefði Jón biskup þurft hið minnsta 5.300 blöð af prentpappír. Ef sérhver af höfuðkirkjum landsins hefðu fengið eintak hefði hann þurft hið minnsta 17490 blöð og ef hver og einn af hinum 400-450 prestum landsins hefði fengið eintak hefði hann þurft á milli 21.200 til 23.850 blöð hið minnsta. Þetta eru háar tölur fyrir fátækt land í Norður-Atlantshafi og ef til vill hafa sjóðþurrð og aðrir erfiðleikar við að afla pappírs til prentunar verið meðal ástæðna þess að Jón virðist aðeins hafa náð að prenta eina guðsorðabók í prentsmiðju sinni. Eða ef til vill kaus biskupinn heldur vopn úr stáli en vopn úr pappír og bleki. 

Frekari heimildir:

Halldór Hermannsson, Icelandic Books of the Sixteenth Century (1534–1600). Islandica 9. Ithaca: Cornell University Library, 1916.

Isak Collijn, “Två blad af det förlorade Breviarium Nidrosiense, Hólar 1534,” Nordisk tidskrift för bok- och biblioteksväsen 1 (1914): 11–16.

Vilborg Auður Ísleinfsdóttir-Bickel, Die Einführung der Reformation in Island 1537-1565: Die Revolution von oben. Europäische Hochschulschriften, Reihe III 708. Frankurt am Main: Peter Lang, 1996.